Gujarati Grammar (ગુજરાતી વ્યાકરણ) – નિયમો અને વિભાગો
|
| ગુજરાતી વ્યાકરણના તમામ મુખ્ય વિભાગો અને નિયમો એક જ જગ્યાએ |
Last Update: 19 July 2026
📑 વિષય સૂચિ (Table of Contents)
ગુજરાતી વ્યાકરણ એટલે શું?
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના સંદર્ભમાં વ્યાકરણ એટલે માત્ર નિયમો ગોખવા એવું નથી, પરંતુ તેને "ભાષાસજ્જતા" (Language Proficiency) કહેવાય છે. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે, ભાષાનો શુદ્ધ, સચોટ અને નિયમબદ્ધ ઉપયોગ કરતા આવડવું. વાક્યમાં કયો શબ્દ ક્યાં મૂકવો, શબ્દની સાચી જોડણી શું છે અને વાતને ટૂંકાણમાં (સમાસ/સંક્ષેપ) કે અલંકારિક રીતે કેવી રીતે રજૂ કરવી, તે શીખવતું શાસ્ત્ર એટલે વ્યાકરણ.
ગુજરાતી વ્યાકરણના મુખ્ય વિભાગો અને તેના પેટાપ્રકારો
GCERT ના ધોરણ ૬ થી ૧૨ ના ગુજરાતી (પ્રથમ અને દ્વિતીય ભાષા) પાઠ્યપુસ્તકોમાં વ્યાકરણને "ભાષાસજ્જતા" અને "વ્યાકરણ એકમ" તરીકે વહેંચવામાં આવ્યું છે. અધિકૃત પાઠ્યપુસ્તકોના વિશ્લેષણ મુજબ ગુજરાતી વ્યાકરણના મુખ્ય વિભાગો અને તેના પેટાપ્રકારો નીચે મુજબ છે:
૧. ધ્વનિ વિચાર (Phonology)
આ વિભાગમાં ભાષાના મૂળભૂત એકમોનો અભ્યાસ થાય છે. (ધોરણ ૮ અને ૯ ના પાઠ્યપુસ્તકોમાં મુખ્ય)
- સ્વર અને વ્યંજન: ગુજરાતી ભાષાના માન્ય સ્વરો અને વ્યંજનો (કંઠ્ય, તાલવ્ય, મૂર્ધન્ય, દંત્ય, ઓષ્ઠ્ય).
- ધ્વનિશ્રેણી: શબ્દમાંથી સ્વર અને વ્યંજન છૂટા પાડવા (દા.ત. અ + ર + જ + ઉ + ન = અર્જુન).
- જોડાક્ષર અને અનુસ્વારના નિયમો: તીવ્ર અને મંદ અનુસ્વારના નિયમો.
૨. પદ વિચાર / રૂપ વ્યવસ્થા (Morphology)
આ વિભાગ સૌથી મહત્વનો છે, જેમાં શબ્દના પ્રકારો (Parts of Speech) અધિકૃત રીતે નીચે મુજબ વર્ગીકૃત છે:
- સંજ્ઞા (નામ): GCERT મુજબ તેના ૫ મુખ્ય પ્રકાર છે: વ્યક્તિવાચક, જાતિવાચક, સમૂહવાચક, દ્રવ્યવાચક, ભાવવાચક.
- સર્વનામ: નામના બદલે વપરાતા પદો. તેના ૬ મુખ્ય પ્રકાર છે: પુરુષવાચક, દર્શક, સાપેક્ષ, પ્રશ્નાર્થ, અનિશ્ચિત, સ્વવાચક.
- વિશેષણ: સંજ્ઞાના અર્થમાં વધારો કરતા પદો (ગુણવાચક, સંખ્યાવાચક, સાર્વનામિક વગેરે).
- ક્રિયાપદ: સકર્મક ક્રિયાપદ, અકર્મક ક્રિયાપદ અને દ્વિકર્મક ક્રિયાપદ.
- કૃદંત: ક્રિયાપદ જેવા દેખાતા પણ વાક્યમાં નામ, વિશેષણ કે ક્રિયાવિશેષણ તરીકે કામ કરતા પદો. તેના ૬ પ્રકાર છે: વર્તમાન, ભૂત, ભવિષ્ય, સામાન્ય/વિદ્યર્થ, હેત્વર્થ, સંબંધક ભૂતકૃદંત.
- નિપાત: વાક્યમાં કોઈ પદ પર ભાર, વિનય કે સીમા દર્શાવવા વપરાતા શબ્દો. તેના ૪ પ્રકાર છે: ભારવાચક, સીમાવાચક, આદર/વિનયવાચક, પ્રકીર્ણ/લટકણિયાં.
- વિભક્તિ: પદો વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવતી વ્યવસ્થા. GCERT મુજબ કુલ ૮ વિભક્તિઓ છે: કર્તા, કર્મ, કરણ, સંપ્રદાન, અપાદાન, સંબંધ, અધિકરણ, સંબોધન.
૩. વાક્ય વ્યવસ્થા (Syntax)
વાક્ય કેવી રીતે બને છે અને તેના પ્રયોગો કયા છે તે આ વિભાગમાં આવે છે (ધોરણ ૧૦ ના પાઠ્યપુસ્તકમાં સવિસ્તાર).
- વાક્યના પ્રકાર (રચના મુજબ): સાદું વાક્ય, સંયુક્ત વાક્ય (સંયોજકોથી જોડાયેલું સ્વતંત્ર વાક્ય), સંકુલ/મિશ્ર વાક્ય (મુખ્ય અને ગૌણ વાક્ય).
- વાક્ય પ્રયોગ: કર્તરી પ્રયોગ (કર્તાની પ્રધાનતા), કર્મણી પ્રયોગ (કર્મની પ્રધાનતા), ભાવે પ્રયોગ (અકર્મક ક્રિયાપદ હોય ત્યારે), પ્રેરક અને પુનઃપ્રેરક વાક્યરચના.
૪. ભાષા સૌંદર્ય અને શબ્દ ઘડતર (Literary & Advanced Grammar)
ભાષાને સાહિત્યિક અને સચોટ બનાવવા માટેના નિયમો (ધોરણ ૯ થી ૧૨):
- સમાસ: બે પદો જોડાઈને નવો શબ્દ બને. મુખ્ય પ્રકારો: દ્વંદ્વ, તત્પુરુષ, કર્મધારય, ઉપપદ, બહુવ્રીહિ, દ્વિગુ અને અવ્યયીભાવ.
- સંધિ: સ્વર સંધિ, વ્યંજન સંધિ અને વિસર્ગ સંધિ.
- અલંકાર: ભાષાનું ઘરેણું. તેના ૨ મુખ્ય પ્રકાર છે: શબ્દાલંકાર (વર્ણાનુપ્રાસ, યમક, પ્રાસસાંકળી વગેરે) અને અર્થાલંકાર (ઉપમા, રૂપક, ઉત્પ્રેક્ષા, વ્યતિરેક, શ્લેષ વગેરે).
- છંદ: કાવ્યનું માળખું. તેના ૨ મુખ્ય પ્રકાર છે: અક્ષરમેળ છંદ (શિખરિણી, મંદાક્રાંતા, શાર્દૂલવિક્રીડિત વગેરે) અને માત્રામેળ છંદ (ચોપાઈ, દોહરો, હરિગીત વગેરે).
૫. જોડણી અને અર્થબોધ (Spelling & Semantics)
- જોડણીના નિયમો: GCERT 'સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશ' (ગુજરાત વિદ્યાપીઠ દ્વારા પ્રકાશિત) ના નિયમોને જ અધિકૃત માને છે. તેમાં ઇ/ઈ અને ઉ/ઊ ના નિયમો, તત્સમ-તદ્ભવ શબ્દોની જોડણીનો સમાવેશ થાય છે.
- અર્થબોધ: પાઠ્યપુસ્તકના દરેક પાઠ/કાવ્યની પાછળ આવતા શબ્દાર્થ (સમાનાર્થી, વિરુદ્ધાર્થી, તળપદા શબ્દો, શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ) અને રૂઢિપ્રયોગો/કહેવતો.
નોંધ: NCERT મુખ્યત્વે કેન્દ્રીય અભ્યાસક્રમ (CBSE) માટે પુસ્તકો બનાવે છે, જ્યારે ગુજરાતી ભાષાના વ્યાકરણના પ્રમાણિત અને ફાઇનલ સ્ત્રોત તરીકે ગુજરાત સરકારની પરીક્ષાઓમાં હંમેશા GCERT ના ધોરણ ૬ થી ૧૨ ના પુસ્તકો અને ભાષાનિયામકની કચેરી, ગાંધીનગર ના પ્રકાશનોને જ આધારભૂત ગણવામાં આવે છે.
📚 ગુજરાતી વ્યાકરણના મુખ્ય વિષયો/નિયમો
સંજ્ઞા, સર્વનામ અને વિશેષણ
નામ, સર્વનામના પ્રકારો અને વિશેષણના ઉપયોગ વિશે સંપૂર્ણ સમજ.
Update soon...જોડણીના નિયમો
રસ્વ-દીર્ઘ ઇ/ઉ સહિત જોડણીના તમામ મહત્વના નિયમો, પરીક્ષામાં પુછાતા ઉદાહરણો સાથે.
Update soon...રૂઢિપ્રયોગ અને કહેવત
પરીક્ષામાં વારંવાર પુછાતા મહત્વના રૂઢિપ્રયોગો અને કહેવતોનો સંગ્રહ.
Update soon...સમાનાર્થી અને વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે ઉપયોગી શબ્દોની સંપૂર્ણ યાદી.
Update soon...🎯 Exam-wise ગુજરાતી વ્યાકરણનું મહત્વ
| પરીક્ષા | વ્યાકરણનું મહત્વ | મુખ્ય Focus Areas |
|---|---|---|
| GPSC (Class 1/2/3) | ઉચ્ચ | જોડણી, સમાસ, અલંકાર, છંદ, રૂઢિપ્રયોગ |
| GSSSB / Bin Sachivalay | ઉચ્ચ | સંજ્ઞા, સર્વનામ, ક્રિયાપદ, જોડણી |
| Talati કમ મંત્રી | મધ્યમ-ઉચ્ચ | સામાનાર્થી-વિરુદ્ધાર્થી, કહેવત, જોડણી |
| TET / TAT / HTAT | ઉચ્ચ | તમામ topics (deep coverage) |
| Police Constable / PSI | મધ્યમ | જોડણી, રૂઢિપ્રયોગ, વિશેષણ |
| GSRTC | મધ્યમ | પાયાના વ્યાકરણ પ્રશ્નો |
📥 Free PDF Download અને MCQ Test
❓ વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
ગુજરાતી વ્યાકરણમાં કયા કયા મુખ્ય વિષયો આવે છે?
સંજ્ઞા, સર્વનામ, વિશેષણ, ક્રિયાપદ, ક્રિયાવિશેષણ, સંધિ, સમાસ, અલંકાર, છંદ, જોડણી, રૂઢિપ્રયોગ અને કહેવત — આ ગુજરાતી વ્યાકરણના મુખ્ય વિષયો છે.
GPSC પરીક્ષા માટે ગુજરાતી વ્યાકરણ કેટલું મહત્વનું છે?
GPSC Prelims અને Mains બંનેમાં ગુજરાતી વ્યાકરણ પર નિયમિત પ્રશ્નો પુછાય છે, ખાસ કરીને જોડણી, સમાસ અને અલંકાર વિભાગમાંથી.
ગુજરાતી વ્યાકરણ PDF ક્યાંથી Download કરી શકાય?
ઉપર આપેલા "PDF Download કરો" બટન પર ક્લિક કરીને Free PDF ડાઉનલોડ કરી શકાય છે.
જોડણીના નિયમો યાદ રાખવાની સરળ રીત કઈ છે?
રસ્વ-દીર્ઘ ઇ/ઉ ના ઉદાહરણો સાથે વારંવાર Practice કરવાથી અને MCQ Test આપવાથી જોડણીના નિયમો સરળતાથી યાદ રહે છે.
વાર્તાલાપમાં જોડાઓ