સમાસ ગુજરાતી વ્યાકરણ (Samas): પ્રકારો, ટ્રીક અને PDF

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ (GPSC/ CCE / PSI) માટે સમાસ ઓળખવાની સૌથી સહેલી રીતો અને ઉદાહરણોની સમજૂતી.

છેલ્લે અપડેટ: 19 July 2026

ગુજરાત સરકારની કોઈપણ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તમે તૈયારી કરતા હોવ, મેરિટમાં આવવા માટે ગુજરાતી વ્યાકરણ પાકું હોવું ખૂબ જ જરૂરી છે. તેમાંય Samas Gujarati Grammer (સમાસ) એક એવો ટોપિક છે, જેમાંથી દરેક વખતે પ્રશ્નો પૂછાય જ છે. GPSC, CCE, TET હોય કે PSI ની પરીક્ષા, જો તમને સમાસના પ્રકારો અને ઉદાહરણો (Samas in Gujarati) આવડતા હોય તો તમારા રોકડા માર્ક્સ પાક્કા સમજો. અહીં આપણે એકદમ સરળ ભાષામાં, પાઠ્યપુસ્તક આધારિત વ્યાખ્યાઓ અને શોર્ટકટ ટ્રીક્સની વાત કરીશું.

ઝડપી માહિતી:
• બે કે વધુ પદો જોડાઈને બનતા નવા અર્થપૂર્ણ શબ્દને સમાસ કહેવાય છે.
• ધોરણ ૯ અને ૧૦ ના પાઠ્યપુસ્તક મુજબ ગુજરાતી વ્યાકરણમાં સમાસના મુખ્ય ૭ થી ૮ પ્રકારો છે.
• તમારી પ્રેક્ટિસ માટે Gujarati Grammer Samas Free PDF Download લિંક સીધી જ નીચે આપેલી છે.

સમાસ એટલે શું?

ગુજરાતી ભાષાની આ એક સુંદરતા છે કે જ્યારે બે કે તેથી વધારે અલગ-અલગ પદો (શબ્દો) જોડાય છે, ત્યારે એક નવો જ અર્થપૂર્ણ શબ્દ તૈયાર થાય છે. બસ, આ જ પ્રક્રિયાને આપણે 'સમાસ' કહીએ છીએ. આ રીતે જે નવું પદ બને તેને સામાસિક પદ કે સમસ્ત પદ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સમાસના નિયમો સમજતા પહેલા આ ત્રણ પાયાના શબ્દો મગજમાં બેસાડી લેવા જરૂરી છે:

૧. પૂર્વપદ: સામાસિક પદમાં જે પહેલો શબ્દ આવે તેને પૂર્વપદ કહે છે.
૨. ઉત્તરપદ: સામાસિક પદના બીજા (પાછળના) પદને ઉત્તરપદ કહે છે.
૩. વિગ્રહ: જ્યારે તમે સમાસના બંને પદોને છૂટા પાડીને વાક્ય સાથેનો તેમનો સંબંધ સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરો છો, તે પ્રક્રિયાને વિગ્રહ કહેવાય છે.

Samas in Gujarati: સમાસ ઓળખવાની સૌથી સહેલી રીત

પરીક્ષાના પ્રેસરમાં સાચો વિકલ્પ શોધવામાં ભૂલ ન થાય તે માટે ગુજરાતી વ્યાકરણ સમાસ શોર્ટકટ ટ્રીક (Samas shortcut tricks in Gujarati) ખૂબ કામ આવે છે. સમાસ સાચો છે કે ખોટો, તે પકડવાની એકમાત્ર ચાવી છે તેનો 'વિગ્રહ'. જો તમને વિગ્રહ કરતા આવડી ગયું, તો જવાબ તમારી સામે જ હશે.

શોર્ટકટ ટ્રીક: GCERT પાઠ્યપુસ્તકો મુજબ, સમાસ ઓળખવા માટે હંમેશા શબ્દનો 'વિગ્રહ' કરો. વિગ્રહ વખતે તમે કયા સંયોજકો (જેમ કે: અને, કે) અથવા વિભક્તિના પ્રત્યયો (નો, ની, નું, ના) વાપરો છો, તેના પરથી સમાસનો પ્રકાર સીધો જ ખબર પડી જાય છે. ક્યાંક ક્રિયાધાતુ (નાર) તો ક્યાંક વિશેષણ-વિશેષ્યનો સંબંધ તમને સાચો જવાબ આપશે.

સમાસ પ્રકારો, ઓળખવાની રીત અને ઉદાહરણો । Samas Gujarati Grammar Shortcut Tricks

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે સમાસના પ્રકારો અને ઉદાહરણો (Samas Gujarati Grammer) નો યોગ્ય મહાવરો હોવો જોઈએ. ગુજરાતી વ્યાકરણમાં મુખ્યત્વે દ્વંદ્વ, તત્પુરુષ, કર્મધારય, ઉપપદ, બહુવ્રીહિ, મધ્યમપદલોપી અને અવ્યયીભાવ એમ સમાસ જોવા મળે છે. (નોંધ: ધોરણ 9 અને 10 ના પાઠ્યપુસ્તકોમાં દ્વિગુ સમાસને કર્મધારયના પેટાપ્રકાર કે અલગથી પણ ગણાવ્યો છે, એટલે કુલ 7 થી 8 પ્રકાર ગણી શકાય). અહીં પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતા પ્રકારો અને તેમના ઉદાહરણો આપ્યા છે:

1. દ્વંદ્વ સમાસ

   
   જે સમાસમાં સમાન મોભો ધરાવતા પદો જોડાયેલા હોય અને તેમનો વિગ્રહ 'અને' અથવા 'કે' મૂકીને થતો હોય તેને દ્વંદ્વ સમાસ કહે છે.
   ઓળખવાની રીત: આ સમાસમાં બંને પદો સ્વતંત્ર રીતે મુખ્ય હોય છે. બંને પદો વચ્ચે સમાન મોભો અથવા વિરોધી ભાવ હોય છે.
   Short Trick: શબ્દ બોલતી વખતે જોડીયા શબ્દો લાગે. વિગ્રહ કરો ત્યારે બંને શબ્દો વચ્ચે હંમેશા 'અને' અથવા 'કે' મૂકવું જ પડે.

   ઉદાહરણ અને સમજૂતી:
   ૧. માતાપિતા: માતા અને પિતા (બંને સમાન મોભો ધરાવે છે - 'અને' થી વિગ્રહ).
   ૨. હારજીત: હાર કે જીત (વિરોધી શબ્દોનો વિકલ્પ દર્શાવે છે - 'કે' થી વિગ્રહ).
   ૩. ચાકોફી: ચા કે કોફી (બે માંથી એક વિકલ્પની વાત છે).
   ૪. આબોહવા: આબ (પાણી) અને હવા (પર્યાવરણની સમાન કક્ષાની બાબતો).
   ૫. દાળભાત: દાળ અને ભાત (ખોરાકના સમૂહની વાત છે).

2. તત્પુરુષ સમાસ

   
   જે સમાસમાં પૂર્વપદ ગૌણ અને ઉત્તરપદ મુખ્ય હોય અને બંને પદો વિભક્તિના પ્રત્યયો (ને, થી, થકી, વડે, માટે, નો, ની, નું, ના, માં) થી જોડાયેલા હોય તેને તત્પુરુષ સમાસ કહે છે.
   ઓળખવાની રીત:ઉત્તરપદ (બીજો શબ્દ) મુખ્ય હોય અને પૂર્વપદ (પહેલો શબ્દ) તેને ગૌણ રીતે વિભક્તિના પ્રત્યયો (નો, ની, નું, ના, થી, થકી, વડે, માં, માટે, પર) થી જોડાયેલું હોય.
   Short Trick: શબ્દને છૂટો પાડતી વખતે મનમાં પ્રશ્ન પૂછો - કોનો? કોની? શેના વડે? શેના માટે? જવાબમાં વિભક્તિ પ્રત્યય આપોઆપ આવી જશે.

   ઉદાહરણ અને સમજૂતી:
   ૧. રામબાણ: રામનાં બાણ (કોનાં બાણ? રામનાં - ષષ્ઠી વિભક્તિ 'નાં').
   ૨. સ્વર્ગવાસ: સ્વર્ગમાં વાસ (ક્યાં વાસ? સ્વર્ગમાં - સપ્તમી વિભક્તિ 'માં').
   ૩. ચિંતામુક્ત: ચિંતામાંથી મુક્ત (શેમાંથી મુક્ત? ચિંતામાંથી - પંચમી વિભક્તિ 'માંથી').
   ૪. લોકપ્રિય: લોકોને પ્રિય (કોને પ્રિય? લોકોને - દ્વિતીયા વિભક્તિ 'ને').
   ૫. યુદ્ધકેદી: યુદ્ધ માટેનો કેદી (શાના માટેનો કેદી? યુદ્ધ માટેનો - ચતુર્થી વિભક્તિ 'માટે').

3. કર્મધારય સમાસ

   
   જે સમાસમાં પૂર્વપદ ઉત્તરપદના વિશેષણ તરીકે કાર્ય કરતું હોય (વિશેષણ-વિશેષ્ય સંબંધ) તેને કર્મધારય સમાસ કહે છે.
   ઓળખવાની રીત: પૂર્વપદ (પહેલો શબ્દ) વિશેષણ હોય અને ઉત્તરપદ (બીજો શબ્દ) વિશેષ્ય હોય. અથવા બંને પદો વચ્ચે ઉપમેય-ઉપમાન (સરખામણી) નો સંબંધ હોય.
   Short Trick: પાછળના શબ્દને "કેવો/કેવી/કેવું?" પૂછો. જો આગળનો શબ્દ તેનો જવાબ આપે તો તે કર્મધારય સમાસ. વિગ્રહમાં 'એવો/એવી', 'રૂપી', 'જેવું' વપરાય છે.

   ઉદાહરણ અને સમજૂતી:
   ૧. મહારાજા: મહાન એવા રાજા (રાજા કેવા છે? મહાન - વિશેષણ).
   ૨. પરદેશ: પર (બીજો) એવો દેશ (દેશ કેવો છે? બીજો - વિશેષણ).
   ૩. ઘનશ્યામ: ઘન (વાદળ) જેવા શ્યામ (સરખામણી કરવામાં આવી છે).
   ૪. ભવસાગર: ભવ (સંસાર) રૂપી સાગર (સંસારને જ સાગર કહી દીધો છે - રૂપક).
   ૫. નવજીવન: નવું એવું જીવન (જીવન કેવું છે? નવું - વિશેષણ).

4. મધ્યમપદલોપી સમાસ

   
   જે સમાસમાં પૂર્વપદ અને ઉત્તરપદ વચ્ચે રહેલા એક કે તેથી વધુ પદોનો લોપ થયો હોય અને વિગ્રહ કરતી વખતે તે પદો ઉમેરવા પડે તેને મધ્યમપદલોપી સમાસ કહે છે.
   ઓળખવાની રીત: પૂર્વપદ અને ઉત્તરપદ આપેલા હોય, પરંતુ શબ્દનો સાચો અર્થ સમજવા માટે વચ્ચેના લોપ પામેલા (ગાયબ થયેલા) પદો (શબ્દો) ઉમેરવા પડે.
   Short Trick: બે શબ્દો ભેગા હોવા છતાં સીધો અર્થ ન નીકળે, અર્થ પૂર્ણ કરવા માટે તમારે આખી એક કડી કે ક્રિયા (જેવા કે 'વડે ચાલતી', 'માટેની') વચ્ચે મૂકવી પડે.

   ઉદાહરણ અને સમજૂતી:
   ૧. ટપાલપેટી: ટપાલ નાખવા માટેની પેટી (વચ્ચેની ક્રિયાનો લોપ થયો છે).
   ૨. દિવાસળી: દીવો પ્રગટાવવા માટેની સળી (અર્થ પૂરો કરવા માટે મધ્યમ પદ ઉમેર્યું).
   ૩. કન્યાવિદ્યાલય: કન્યાઓને ભણવા માટેનું વિદ્યાલય (માત્ર કન્યા અને વિદ્યાલયથી અર્થ સ્પષ્ટ થતો નથી).
   ૪. સિંહાસન: સિંહની આકૃતિ વાળું આસન (સિંહ અને આસન વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ કરવા મધ્યમ પદ જરૂરી છે).
   ૫. કામધેનુ: કામ (ઈચ્છા) પૂરી કરનારી ધેનુ (ગાય) (અહીં 'પૂરી કરનારી' પદ લોપ પામ્યું છે).

5. ઉપપદ સમાસ

   
   જે સમાસનું ઉત્તરપદ ક્રિયાવાચક (ક્રિયાધાતુ) હોય અને વિગ્રહ કરતી વખતે અંતે 'નાર' પ્રત્યય આવે તેને ઉપપદ સમાસ કહે છે.
   ઓળખવાની રીત: ઉત્તરપદ (પાછળનો શબ્દ) કોઈ ક્રિયા (ધાતુ) દર્શાવતું હોય છે અને આખો શબ્દ વિશેષણ તરીકે વપરાય છે.
   Short Trick: શબ્દનો અર્થ કરો એટલે હંમેશા છેલ્લે 'નાર' પ્રત્યય આવે જ (જેમ કે: કરનાર, આપનાર, જાણનાર).

   ઉદાહરણ અને સમજૂતી:
   ૧. નર્મદા: નર્મ (આનંદ) આપનાર ('દા' એટલે આપનાર).
   ૨. જળચર: જળમાં ફરનાર ('ચર' એટલે ફરનાર ક્રિયા).
   ૩. ગિરિધર: ગિરિ (પર્વત) ને ધારણ કરનાર ('ધર' એટલે ધારણ કરનાર).
   ૪. પાકીટમાર: પાકીટ મારનાર (ચોરી કરવાની ક્રિયા દર્શાવે છે).
   ૫. કૃતઘ્ન: કરેલા ઉપકારનો નાશ કરનાર ('ઘ્ન' એટલે હણનાર/નાશ કરનાર).

6. બહુવ્રીહિ સમાસ

   
   જે સમાસના બંને પદો વચ્ચે વિશેષણ-વિશેષ્ય કે ઉપમાન-ઉપમેયનો સંબંધ હોય પરંતુ આખું સામાસિક પદ વાક્યમાં કોઈ અન્ય પદના વિશેષણ તરીકે વપરાતું હોય તેને બહુવ્રીહિ સમાસ કહે છે. વિગ્રહમાં 'જેનું... તે' આવે છે.
   ઓળખવાની રીત: આ સમાસના બંને પદો ભેગા મળીને કોઈ ત્રીજી જ વ્યક્તિ, વસ્તુ કે ઘટના માટેનું વિશેષણ બની જાય છે. શબ્દનો મૂળ અર્થ બાજુ પર રહી જાય છે.
   Short Trick: વિગ્રહ કરતી વખતે હંમેશા 'જેનું...તે', 'જેના...તે', 'જેમાં...તે' જેવા સર્વનામ વપરાય છે. (મોટાભાગે દેવી-દેવતાઓ, રાક્ષસો કે શારીરિક ખામી દર્શાવતા શબ્દો આમાં આવે છે).

   ઉદાહરણ અને સમજૂતી:
   ૧. દશાનન: દશ છે આનન (માથાં) જેના તે (અહીં 'દશ' કે 'આનન' મુખ્ય નથી, પણ ત્રીજી વ્યક્તિ 'રાવણ' મુખ્ય છે).
   ૨. ચક્રપાણિ: જેના હાથમાં ચક્ર છે તે (વિષ્ણુ ભગવાન માટે વપરાતું વિશેષણ).
   ૩. અનાથ: જેનો કોઈ નાથ (વાલી) નથી તે (કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિની પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે).
   ૪. ગજાનન: જેનું મુખ ગજ (હાથી) જેવું છે તે (ગણેશજી).
   ૫. મયુરવાહિની: મયુર છે વાહન જેનું તે (માતા સરસ્વતી કે કાર્તિકેય).

7. દ્વિગુ સમાસ

   
   જે સમાસનું પૂર્વપદ સંખ્યાવાચક વિશેષણ હોય અને ઉત્તરપદ સમૂહનો અર્થ દર્શાવતું હોય તેને દ્વિગુ સમાસ કહે છે.
   ઓળખવાની રીત: આ કર્મધારય સમાસનો જ એક પેટા પ્રકાર છે, જેમાં પૂર્વપદ (પહેલો શબ્દ) હંમેશા સંખ્યાવાચક વિશેષણ હોય છે અને ઉત્તરપદ કોઈ નામ હોય છે. આખો શબ્દ 'સમૂહ' નો અર્થ આપે છે.
   Short Trick: શબ્દની શરૂઆતમાં જ ચોક્કસ આંકડો (૧, ૨, ૩, ૪ વગેરે) છુપાયેલો હોય અને પાછળના શબ્દો ભેગા મળીને એક ગ્રુપ (સમૂહ) બનાવતા હોય.

   ઉદાહરણ અને સમજૂતી:
   ૧. નવરાત્રિ: નવ રાત્રિનો સમૂહ ('નવ' એ સંખ્યા છે).
   ૨. ત્રિલોક: ત્રણ લોકનો સમૂહ (સ્વર્ગ, મૃત્યુ, પાતાળ - ત્રણની સંખ્યા).
   ૩. પંચામૃત: પાંચ અમૃતનો સમૂહ (દૂધ, દહીં, ઘી, મધ, ખાંડ - પાંચની સંખ્યા).
   ૪. ચોમાસું: ચાર માસનો સમૂહ ('ચો' એટલે ચાર સંખ્યા દર્શાવે છે).
   ૫. સપ્તાહ: સાત અહ (દિવસ) નો સમૂહ ('સપ્ત' એટલે સાતની સંખ્યા).

8. અવ્યયીભાવ સમાસ

   
   જે સમાસમાં પૂર્વપદ અવ્યય (જેમ કે આ, યથા, પ્રતિ, દર) હોય અને આખું પદ ક્રિયાવિશેષણ તરીકે કાર્ય કરતું હોય તેને અવ્યયીભાવ સમાસ કહે છે.
   ઓળખવાની રીત: આ સમાસમાં પ્રથમ પદ (પૂર્વપદ) 'અવ્યય' હોય છે અને તે જ પદ મુખ્ય હોય છે. (અવ્યય એટલે એવો શબ્દ જેના રૂપમાં લિંગ, વચન કે કાળ પ્રમાણે કોઈ જ ફેરફાર થતો નથી). આખો જોડાયેલો શબ્દ વાક્યમાં ક્રિયાવિશેષણ (Adverb) તરીકે કામ કરે છે.
   Short Trick: શબ્દની શરૂઆતમાં મોટેભાગે યથા, પ્રતિ, આ, દર, હર, સ, સહ, ગેર, બિન જેવા ઉપસર્ગ કે અવ્યય જોડાયેલા જોવા મળે છે.

   ઉદાહરણ અને સમજૂતી:
   ૧. યથાશક્તિ: શક્તિ પ્રમાણે (અહીં 'યથા' અવ્યય છે જે કાર્ય કરવાની રીત અથવા મર્યાદા દર્શાવે છે).
   ૨. પ્રતિદિન: પ્રત્યેક દિવસે કે રોજેરોજ (અહીં 'પ્રતિ' અવ્યય સમયના સંદર્ભમાં રોજબરોજની ક્રિયા દર્શાવે છે).
   ૩. આજીવન: જીવન પર્યંત અથવા જીવન છે ત્યાં સુધી (અહીં 'આ' અવ્યય સમયની સીમા દર્શાવે છે).
   ૪. ગેરહાજર: હાજરી વિનાનું (અહીં 'ગેર' અવ્યય નકાર અથવા અભાવનો અર્થ સૂચવે છે).
   ૫. સવિનય: વિનય (નમ્રતા) સાથે (અહીં 'સ' અવ્યય 'સાથે' હોવાનો ભાવ દર્શાવે છે).

Samas Gujarati Grammar notes PDF Download

ગમે તેટલું વાંચી લઈએ, પણ MCQ સોલ્વ કર્યા વગર ખબર નથી પડતી કે આપણી તૈયારી કેટલી પાકી છે. તમારી પરીક્ષાના રિવિઝન માટે નીચે Gujarati Grammer Samas Free PDF Download લિંક આપેલી છે. આ પીડીએફમાંથી તમે સીધા જ અગાઉ પૂછાયેલા અને નવા પ્રશ્નોની પ્રેક્ટિસ કરી શકશો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

જો તમે CCE કે PSI ની ફાઇનલ તૈયારી કરી રહ્યા છો, તો આ Samas Gujarati Grammer ના ઉદાહરણોનું રિવિઝન ચોક્કસ કરજો. જો તમને સમાસના આ ટોપિક વિશે કોઈ પણ પ્રશ્ન કે મૂંઝવણ હોય, તો નીચે કોમેન્ટ બોક્સમાં ચોક્કસથી જણાવજો. અમારી ટીમ તમને જરૂરથી રિપ્લાય આપશે. પરીક્ષાની આવી જ સચોટ માહિતી અને સ્ટડી મટિરિયલ માટે અમારી Maru Material વેબસાઈટ સાથે જોડાયેલા રહેજો.